Đằng sau chất chống oxy hóa

Giới thiệu chung

Bên cạnh các mối đe dọa từ thiếu thức ăn, thiếu chất dinh dưỡng, đến bị nhiễm virus, cơ thể chúng ta còn chịu một mối đe dọa liên tục nữa đến từ các hóa chất khó chịu gọi là gốc tự do.

  • Chúng là các sản phẩm phụ không thể tránh khỏi của quá trình chuyển hóa thức ăn thành năng lượng trong cơ thể.
  • Ngoài ra, chúng còn đến từ thực phẩm chúng ta ăn và không khí chúng ta hít thở.
  • Một số còn được tạo ra bởi tác động của ánh sáng mặt trời trên da và mắt.

Vì sao gốc tự do có hại

  • Các gốc tự do có nhiều hình dạng, kích thước và cấu hình hóa học khác nhau. Điểm chung của chúng là đều thích các điện tử (electron) và sẵn sàng lấy electron từ các chất xung quanh chúng. Việc đó làm thay đổi cấu trúc hoặc chức năng của những chất bị lấy đi electron của mình.
  • Thiệt hại gây ra bởi gốc tự do còn liên quan đến sự thay đổi các mã hóa trong một chuỗi ADN. Nó có thể làm cho lipoprotein mật độ thấp (LDL, còn được gọi là cholesterol xấu) từ lưu động thành phân tử có khả năng bị mắc kẹt trong động mạch.
  • Nó còn có thể làm thay đổi màng của tế bào, thay đổi dòng chảy chất đi vào và đi ra khỏi tế bào.

⇒ Gốc tự do có nhiều tác hại với sức khỏe cơ thể, nó là nguồn gốc của sự lão hóa và hơn 100 bệnh tật nguy hiểm bao gồm các bệnh về não, mắt, da, hệ miễn dịch, tim, mạch máu, phổi, thận, đa cơ quan và khớp. Ở mức độ nặng, gốc tự do gây nên nhiều bệnh nguy hiểm và gây ung thư

Cơ thể phản ứng thế nào ?

Trước tình hình đó, cơ thể chúng ta không phải là không có khả năng tự vệ chống lại các gốc tự do. Cơ thể, dưới sự tấn công không ngừng này, đã tạo ra hoặc lấy từ thực phẩm các phân tử có thể dập tắt các gốc tự do. Các chất bảo vệ này thường được gộp lại với nhau là “chất chống oxy hóa”. Những chất này cung cấp một cách hào phóng các điện tử cho gốc tự do mà không cần chuyển thành chất thiếu thốn điện tử.

chất chống oxy hóa

Có rất nhiều các chất khác nhau có thể hoạt động như chất chống oxy hóa. Những chất quen thuộc nhất là vitamin C, vitamin E, beta-carotene và các carotenoid khác có liên quan, cùng với các khoáng chất selen và mangan. Thêm vào đó là glutathione, coenzym Q10, lipoic acid, flavonoid, phenol, polyphenol, phytoestrogens…

Lợi ích sức khỏe của chất chống oxy hóa ?

Chất chống oxy hóa thu hút sự chú ý của công chúng vào những năm 1990, khi các nhà khoa học bắt đầu hiểu rằng thiệt hại gây ra do gốc tự do có thể ảnh hưởng đến giai đoạn đầu của xơ vữa động mạch, gây tắc động mạch và có thể liên quan đến ung thư, giảm thị lực, và một loạt các bệnh mãn tính khác.

Một số nghiên cứu cho thấy rằng những người có khẩu phần thấp về trái cây và rau củ có chứa nhiều chất chống oxy hóa thì có nguy cơ lớn hơn cho việc phát triển các bệnh mãn tính so với những người ăn nhiều các loại trái cây và rau củ đó. Từ đó, các nhà khoa học bắt đầu tiến hành thử nghiệm lâm sàng tác động của đơn chất « chống oxy hóa », đối với việc chống lại bệnh tim, ung thư, hay các bệnh khác và cũng có nhiều kết quả khác nhau.

chất chống oxy hóa

Bệnh tim và chất chống oxy hóa

Vitamin E và bệnh tim

Trong một nghiên cứu sức khỏe của phụ nữ tại Mỹ (Women’s Health Study), 39.876 phụ nữ khỏe mạnh ban đầu được yêu cầu tiêu thụ 600 IU vitamin E từ nguồn tự nhiên hoặc giả dược mỗi ngày trong vòng 10 năm. Vào cuối cuộc nghiên cứu, tỷ lệ các biến cố tim mạch và ung thư ở những người dùng vitamin E không thấp hơn so với những người dùng giả dược. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã thấy một sự giảm đáng kể 24% tỷ lệ tử vong do tim mạch.

Một thử nghiệm lớn khác về vitamin E được tiến hành với các bệnh nhân bị bệnh mạch vành hoặc những người có nguy cơ cao. Trong nghiên cứu này (HOPE), các nhà khoa học đánh giá kết quả phòng chống bệnh tim tại 267 trung tâm ở 19 quốc gia (129 ở Canada, 76 ở châu Âu, 27 ở Mỹ, 30 ở Nam Mỹ và 5 ở Mexico), tỷ lệ các biến cố tim mạch là cơ bản giống nhau giữa nhóm bổ sung vitamin E (21,5%) và giả dược (20,6%).

Tuy nhiên, một số nghiên cứu cho thấy lợi ích tiềm năng trong những nhóm người nhất định. Một thử nghiệm gần đây về vitamin E ở Israel, cho thấy một sự giảm đáng kể bệnh tim mạch vành ở những người bị bệnh tiểu đường loại 2 (những người này cũng có khuynh hướng di truyền dễ bị tác động của quá trình oxy hóa).

Còn về sự kết hợp giữa những chất khác nhau?

Những nghiên cứu này thường cho kết quả phức tạp và không rõ ràng. Trong nghiên cứu bổ sung các vitamin, khoáng chất « chống oxy hóa » (SU.VI.MAX), 13.017 đàn ông và phụ nữ Pháp dùng một viên tổng hợp mỗi ngày có chứa 120 mg vitamin C, 30 mg vitamin E, 6 mg beta-carotene, 100 microgram selen, và 20 mg kẽm, hoặc giả dược, trong vòng bảy năm rưỡi. Những vitamin tổng hợp này không có ảnh hưởng đến tỷ lệ tổng thể của bệnh tim mạch.

Ung thư và chất chống oxy hóa

Khi nói đến việc phòng chống ung thư, vai trò của sự bổ sung chất chống oxy hóa vẫn chưa rõ ràng. Vài theo dõi đã có thời gian đủ dài để tiến đến một thử nghiệm đầy đủ cho bệnh ung thư.

  • Trong nghiên cứu Physicians’ Health Study dài hạn ở trên, tỷ lệ ung thư là tương tự giữa những nam giới dùng beta-carotene và ở những người dùng giả dược.
  • Nghiên cứu SU.VI.MAX cho thấy việc giảm nguy cơ ung thư và tất cả các nguyên nhân tử vong ở nam giới khi dùng viên tổng hợp chứa các chất chống oxy hóa, nhưng không có tác dụng rõ ràng ở phụ nữ. Có thể bởi vì nam giới có xu hướng có nồng độ beta-carotene và các vitamin khác trong máu thấp vào thời điểm đầu của nghiên cứu.
  • Tuy nhiên, một nghiên cứu lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên về selen ở những người bị ung thư da đã chứng minh sự giảm đáng kể ung thư và tử vong do ung thư ở các bộ phận khác nhau, bao gồm đại tràng, phổi và tuyến tiền liệt. Hiệu ứng rõ rệt nhất ở những người có mức selen thấp lúc ban đầu.

Bệnh về mắt do tuổi tác và chất chống oxy hóa

Đây là một trong những điểm sáng đối với các vitamin « chống oxy hóa ».

  • Một nghiên cứu trong vòng sáu năm (Age-Related Eye Disease Study, AREDS), cho thấy sự kết hợp của vitamin C, vitamin E, beta-carotene và kẽm giúp bảo vệ chống lại sự phát triển của thoái hóa điểm vàng liên quan đến tuổi tác, ở những người có nguy cơ cao về bệnh. Lutein, một carotenoid tự nhiên có trong rau lá xanh như rau chân vịt, cải xoăn cũng có thể bảo vệ thị lực.
  • Một nghiên cứu mới cũng của AREDS về việc bổ sung kết hợp lutein, zeaxanthin, và dầu cá đã chứng minh tính an toàn của việc thay thế beta-carotene bằng lutein và zeaxanthin, và hiệu quả của công thức hỗn hợp đối với các bệnh về mắt do tuổi tác.

Nguy cơ tiềm ẩn của chất chống oxy hóa ?

Một vài nghiên cứu, đã báo cáo khả năng việc bổ sung các chất « chống oxy hóa », hoặc độc lập hoặc kết hợp, có thể cũng có mặt tiêu cực cho sức khỏe.

  • Các kết quả đầu tiên đến trong một nghiên cứu lớn về beta-carotene được tiến hành ở nam giới nghiện nặng hút thuốc ở Phần Lan, và do đó có nguy cơ cao phát triển bệnh ung thư phổi. Cuộc nghiên cứu đã bị dừng sớm khi nhận thấy một sự gia tăng đáng kể bệnh ung thư phổi ở những người dùng bổ sung beta-carotene so với những người dùng giả dược.
  • Tuy nhiên, không phải tất cả các thử nghiệm về beta-carotene đều chỉ ra các tác động có hại. Trong nghiên cứu Physicians’ Health Study, trong đó có vài người hút thuốc lá nhiều, thì không có sự tăng ung thư phổi hoặc bất kỳ tác dụng phụ nào khác, ngay cả sau 18 năm theo dõi.
  • Một kết quả khác cũng hết sức đáng chú ý: nghiên cứu SU.VI.MAX ở Pháp cho thấy tỷ lệ ung thư da cao hơn ở những phụ nữ được chỉ định dùng vitamin C, vitamin E, beta-carotene, selenium và kẽm.

Dinh dưỡng chuẩn

Sự thật là tổng thể của chất chống oxy hóa, chất khoáng, chất xơ, và các chất khác được tìm thấy tự nhiên trong trái cây, rau và ngũ cốc nguyên hạt giúp ngăn ngừa nhiều loại bệnh mãn tính. Tuy nhiên chúng ta không chắc rằng một liều cao bổ sung chất chống oxy hóa có thể đem đến những lợi ích tương tự như vậy cho sức khỏe.

Dù những kết quả khoa học xác thực hay tác dụng không rõ ràng, các công ty thực phẩm vẫn đang tiếp tục quảng cáo về những tác dụng không được chứng minh của « chất chống oxy hóa ». Chất « chống oxy hóa » vẫn được bổ sung thêm vào ngũ cốc ăn sáng, đồ uống tăng lực và thực phẩm chế biến, được quảng cáo như phụ gia có thể ngăn ngừa bệnh tim, ung thư, đục thủy tinh thể, mất trí nhớ, và một loạt các bệnh khác.

Còn về phía các nhà khoa học, họ đã dần dần bỏ khái niệm chất « chống oxy hóa », và dùng thuật ngữ polyphenol hoặc flavonoid đối với các chất trong trái cây và rau củ. Bởi vì họ nhận thấy rằng hoạt động chính của các chất này không phải là hoạt động chống oxy hóa trong máu: chúng được hấp thu ở ruột rất kém và chỉ ở lại trong máu 4 giờ hoặc ít hơn. Hoạt động của polyphenol ở mức tế bào được tìm hiểu kĩ hơn, ảnh hưởng của chúng trên các mạch máu mô, cơ bắp, não…cũng được xem xét. Các nhà khoa học cũng đang nghiên cứu những tác động của các chất sản sinh ra do kết quả của quá trình di chuyển của polyphenol trong ruột.

Các chất có tác dụng chống oxy hóa trên thực tế còn có các đặc tính thú vị khác, nếu không muốn nói là còn có ý nghĩa hơn cả quá trình chống oxy hóa.

  • Ví dụ như trường hợp của curcuminoids có trong củ nghệ. Các curcuminoids này là chất chống oxy hóa gấp 50-100 lần so với vitamin E, nhưng đặc biệt là chúng có khả năng chống viêm và chống ung thư hiệu quả khiến mọi người quan tâm.
  • Hay như trường hợp của Coenzyme Q10 vừa có tính chất chống oxy hóa vừa mang tính chất đặc biệt khác như giảm cholesterol và chống tăng huyết áp.

Vì vậy, câu chuyện về các chất có khả năng chống oxy hóa vẫn chưa dừng lại ở đây. Chúng ta còn đang chờ đợi những kết quả nghiên cứu mới về các tác dụng của những chất này. Ngay cả khi những tác dụng đó mang lại lợi ích cho sức khỏe thì việc sử dụng khái niệm chất « chống oxy hóa » hay một khái niệm khác cũng đều cần được xem xét một cách cẩn thận. Không nên quá vội vã đánh đồng tất cả với nhau hay đưa ra kết luận tổng quát chỉ dựa trên một chất riêng biệt, trong một điều kiện đặc biệt.

Những cách thức mới để sử dụng tối ưu thực phẩm, dinh dưỡng một cách an toàn, hiệu quả, giúp cơ thể khỏe mạnh và tăng cường tuổi thọ luôn được hoan nghênh.

 

Tài liệu tham khảo:
Antioxidants: Beyond the Hype. Havard T.H. Chan. School of Public Health.
Bình luận (Bằng tài khoản Facebook của bạn)

Lê Lâm

Ph.D. - https://fr.linkedin.com/in/lamlefr/en

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *